Quy Tỵ

Che Hay Chắn

Đức Hà

Bà Joanne Jackson

“Đông là Đông và Tây là Tây, hai đàng không thể gặp nhau,” Rudyard Kipling từng nói vậy cách nay cả gần trăm năm. Mà quả vậy không sai, trong khi không ít (khá nhiều) chân dài ở một nước nọ bên kia Thái Bình Dương tha hồ công khai khoe của trời cho bằng những bộ y phục thời trang cực mỏng hay cực thoáng – lẽ dĩ nhiên chỉ sau khi đã tu sửa nâng cấp và nâng “cup,” thì tại Mỹ chỉ có nam được ở trần, nữ phải che và chắn vòng số 1 nơi công cộng. Bởi vậy phụ nữ Mỹ mới vùng dậy và khai sinh ra phong trào TopFreedom (Giải Phóng Vòng 1). Khoảng năm 2000 hiệp hội Topfree Equal Rights Association – viết tắt là TERA ở Canada phát động chiến dịch đòi bình quyền nam nữ trong vấn đề ngực trần, cho dù chính TERA không chủ trương phụ nữ phải để trần ngực mà chỉ đấu tranh để phụ nữ không bị truy tố vì tội không mặc áo ngực nơi công cộng và cũng để thay đổi quan điểm của công chúng về chuyện phụ nữ muốn phơi bày vòng 1. Luận cứ của TERA đưa ra rất giản đơn: nam làm được tại sao nữ lại không! Ấy vậy mà nhiều tòa ở Mỹ đã nhượng bộ và vào năm 2007 nhóm GoTopless.org ra đời và khẳng định phụ nữ Mỹ có quyền hiến định để trần bộ ngực nơi công cộng, hệt như người nam. Người ta còn nhớ cánh nữ đã phải đấu tranh dai dẳng mới được phép vạch áo cho con bú nơi công cộng mà không mắc tội làm cho kẻ khác phải thẹn thùng.

Tuy nhiên mới đây đã xảy ra hai vụ topless gây tốn kém không ít lời bàn ra và tán vô nóng ran với nhiều ý kiến bênh và chống rất ấn tượng. Sở dĩ vấn đề trở nên lớn chuyện là vì hai phụ nữ có liên hệ đến vụ việc tuy mang tiếng topless nhưng sự thật là tuy có cũng như không – tuy không mà lại có.

FaceBook

Câu chuyện đầu tiên xảy ra dạo tháng Năm trên mạng xã hội phổ biến FaceBook khi một phụ nữ bị ung thư vú và phải cắt bỏ cả hai bầu đã cho chạy tấm hình của chính mình sau khi giải phẫu mastectomy. Vì cắt bỏ rồi thì chẳng còn gì để gọi là vi phạm thuần phong khi phơi trần ngực nên bà mẹ hai con Joanne Jackson - 40 tuổi, người Anh hãnh diện trưng tấm hình khoe một bên ngực với dấu vết của đường dao mổ vẫn còn đậm nét. Ý của bà chỉ muốn nói bà là người can đảm đã đánh mạnh và đánh thắng căn bệnh ung thư vú chết người. Theo bài viết từ báo Anh, bà đã chụp hình để đánh dấu một giai đoạn nghiệt ngã trong cuộc đời của bà. FaceBook thì nghĩ khác và đánh giá bức hình sống thực đó là “khiêu dâm và phản cảm.” FB cho rút tấm hình đó xuống. Bà Jackson còn bị trang FB cảnh cáo nếu tiếp tục vi phạm thì sẽ bị xóa bỏ luôn tài khoản. Quyết định của FB khiến bà Joanne Jackson, quê ở West Yorks, Anh quốc phẫn nộ. Bà nói rằng mấy tấm hình đó chẳng có gì là khiêu dâm hay trắng trợn.

“Tôi không hề có ý định đó. Tôi đã thắng trong cuộc chiến chống lại ung thư vú và không điều gì có thể ngăn cấm tôi tiếp tục cuộc sống của tôi. Thái độ của tôi là phải vượt qua số phận. Tôi biết là tôi có thể tống cổ nó (bệnh ung thư) đi và tôi toàn thắng.”

Bà còn nói thêm rằng bà vẫn còn nét duyên dáng của một phụ nữ sau khi cắt bỏ hết. Thực ra bà Jackson có người bạn gái có chồng làm nghề nhiếp ảnh thế là bà chụp lấy ngay cơ hội nhờ ông ta ghi lại bức ảnh nhớ đời và để gởi thông điệp đến toàn thể giới phụ nữ vừa bị phát hiện bị ung thư vú rằng “đó không phải là bản án tử hình, và sau khi giải phẫu cuộc sống vẫn còn dài.”

Bà kể rằng không biết thành viên nào trong FB đã phản ứng nhưng chỗ bà trưng hình trong tài khoản FB đã bị kéo xuống và thay vào đó là hàng chữ cảnh báo “Nội dung bà đưa vào trang FB đã bị gỡ bỏ vì vi phạm nội quy về trách nhiệm và quyền của người tham gia trang mạng xã hội FaceBook.” Lời nhắn còn thêm rằng người chủ tài khoản này nên tự chế khi quyết định cho đăng những bức hình tương tự.

Bà Joanne Jackson gọi đó là một hình thức kiểm duyệt, không hơn không kém và sự việc này đã được nhóm bạn của bà quyết tâm xuống đường làm cho ra lẽ. Những bức hình bị cấm được loan truyền khắp năm châu cùng với những bài viết nghiêng về phía bà Jackson. Bị cấm đoán ở FaceBook, bà Jackson mở tài khoản bên mạng xã hội Twitter và cho tái xuất hiện tất cả những tấm hình bị cho là không phù hợp với chủ trương đường lối của FB.

May mắn cho bà Jackson là bà không phải chữa xạ trị hay hóa trị sau khi giải phẫu và chuyển sang làm giải phẫu tạo hình. Bà viết: “Các chuyên gia phẫu thuật thẩm mỹ đã lấy cơ từ bụng của tôi và đắp lên ngực. Vòng eo của tôi nay thon gọn hơn và vòng ngực đầy đặn hơn.”

Theo trang web http://www.breastcancer.org, năm 2011 người ta phát hiện được thêm ở Hoa Kỳ 230,480 ca ung thu vú có khả năng chạy khắp người (invasive) 57,650 ca ung thư chỉ nằm gọn trong bầu vú (non-invasive) và gần 40,000 phụ nữ tử vong vì căn bệnh này. Trong cùng lúc thì khoảng 2.6 triệu phụ nữ thoát hiểm và lành bệnh. Và cũng đừng quên rằng cứ 1,000 người đàn ông thì một ông bị ung thư nhũ hoa.

Seattle

Một phụ nữ Mỹ ở Seattle, bang Washington vừa thoát hiểm bệnh ung thư vú sau khi cắt bỏ cả hai bên có được quyền tắm hồ tắm công cộng và để ngực trần như phái nam không là vấn đề gây nhức nhối ở thành phố phía bắc Cali. Câu chuyện khởi sự từ hồi tháng Hai vừa qua khi Jodi Jaecks, một vận động viên bơi lội, muốn thử lại khả năng bơi của mình sau một thời gian dài chữa trị ung thư vú, kể cả làm mastectomy. Về giới tính bà Jaecks vẫn là nữ nhưng về ngoại hình thì vong số 1 của bà rất phẳng, chẳng khác nào ngực người nam, sau khi hai bên vú bị cắt bỏ. Thế là khi đến hồ tắm Medgar Evers Pool ở trung tâm Seattle, bà Jaecks, 47 tuổi nói với nhân viên quản lý là bà sẽ bơi topless – không có áo ngực. Mà sự thật là như vậy, sau khi làm mastectomy năm ngoái, vòng số 1 đã được lấy đi chỉ để lại hai vết sẹo dài trên ngực nơi trước đây là hai cái núm. Còn gì nữa đâu để che với chắn, bà nghĩ vậy.

Bà nói với báo The Stranger ở Seatlle rằng “cũng nên lịch sự báo trước cho giới chức phụ trách hồ tắm biết.” Câu trả lời của hồ tắm là “không được bơi topless – cho dù có vú hay không.”

Bài báo cho biết cho dù giải thích cách nào quản lý hồ tắm cũng nhất quyết khẳng định đường lối “nữ phải mặc ít ra là hai mảnh hở rốn, hoặc một mảnh che hết.” Bà Jaecks cho hay bà không làm giải phẫu tạo hình sau khi mổ và rất khó chịu nếu phải mặc áo bơi độn thêm ... đồ giả.

Bộ phận quản lý và điều hành 10 hồ tắm công cộng của bên thành phố, trước sau như một cho rắng bà Jaecks chỉ muốn gây “sốc” và có ý phản kháng:

“Rõ ràng là bà ta muốn phơi bày vết sẹo, xem đó như dấu hiệu của lòng quả cảm và muốn dùng hồ tắm để phát tán thông điệp.”

Nội quy của hồ bơi công cộng ở Seattle liệt kê rõ những điều khoản về quần áo phải mặc khi bơi lội dành cho phái nữ là phải che kín phần trên và khoản dưới. Hồ bơi là nơi gia đình thuộc nhiều sắc dân khác nhau đến giải trí vui chơi nên phải được cảm thấy thoải mái khi đến bơi lội. Theo thành phố nếu bà Jaecks bơi topless sẽ tạo nên một hình ảnh thiếu thân thiện trong không khí gia đình vẫn có từ trước đến nay.

Vấn đề rắc rối, nhiêu khê và khó giải quyết ở chỗ nếu Jaecks là ông Jaecks thì miễn bàn vì ngoại hình như vậy đúng là ông, nhưng khổ nỗi Jaecks lại là nữ cho nên quy định đề ra phải như đinh đóng cột.

Trong cùng lúc chính sách của thành phố lại khác biệt và không cấm khỏa thân, nghĩa là rất cấp tiến. Chẳng hạn hồi mới đây Washington lại cho phép hôn nhân đồng tính. Phòng cảnh sát Seattle cho hay những người tắm hay phơi nắng khỏa thân, đạp xe khỏa thân nhân ngày hội Fremont Solstice Parade đều được tự do hành xử trừ phi có hành động gây sỉ nhục.

Tin sau cùng cho hay thành phố Seattle chuẩn bị mời các cố vấn y tế và luật pháp để  tham khảo, duyệt xét lại và sửa đổi nội quy thiếu uyển chuyển đang được áp dụng.

Tận Dụng

Nếu có phụ nữ không may phải cắt bỏ vòng 1 thì (rất) nhiều người khác lại nỗ lực đi tân trang bằng túi silicon phổ biến hay bịch nước biển. Thế nên vào ngày 12/12/12 vừa qua, một phụ nữ người Colombia bước xuống sân bay Madrid, Tây Ban Nha với bộ ngực đồ sộ - hơi quá khổ mà không ít phụ nữ lại rất thích như vậy. Vì kích cỡ to bất thường nên nhân viên thuế quan đâm nghi và yêu cầu phụ nữ nọ được khám trực tiếp – thay vì chỉ qua máy dò.

Đầu tiên sau khi người nữ 30 tuổi tháo bỏ áo ngực, người ta thấy vết mổ còn mới toanh, sẹo chưa lành và có rỉ máu và đắp thêm lớp băng, theo bản tin mô tả.  Bà giải thích là vừa trải qua một cuộc giải phẫu nâng ngực ở Bogota. Lời giải thích không làm các giới chức sân bay hài lòng và bà được gởi đến một bệnh viện để chuyên viên y tế làm rõ sự việc.

Kết quả cho biết sau khi tháo chỉ, cắt băng, người ta phát hiện ba pounds chất bột trắng được cất dấu bên dưới hai bầu no tròn. Các bác sĩ cho hay thay vì độn túi silicon thì băng nhóm trong đường dây ma túy độn bằng túi đựng chất cocaine. Trị giá thị trường khoảng 150,000 đô.

Tóm tắt, dù có hay không có, quá to hay quá nhỏ, dù khoe hay cất dấu, vòng 1 luôn nằm trong tầm nhắm của thiên hạ.

Tống Quốc Thịnh

Đức Hà

Tống Quốc Thịnh 2010

PHƯỚC HIỆP,  Củ Chi - Trong chuyến đi Nam lần này, tôi muốn ghé thăm Thịnh, cho dù từ Sài Gòn lên đó cũng khá xa, cho dù trời nắng nóng vượt chỉ tiêu - như thường lệ. Lẽ nào ngồi mười mấy tiếng máy bay thì chịu được, lẽ nào ngồi xe ôm vài tiếng đồng hồ lại ngại. Có hai lý do để tôi dứt khoát phải gặp Thịnh: thứ nhất là tôi đã có dịp làm quen với em cách nay gần hai năm trong tình trạng em không mấy khả quan. Em ít nói, hầu như không nói, không chia xẻ bệnh tình của em. Thịnh nằm bất động trên võng mắc chéo qua căn nhà bốn vách tranh khô, gió lộng thổi, tia nắng vàng chiếu thắng từ nóc xuống nền nhà xi-măng lồi lõm. Thi thoảng được mẹ ngưng may kéo đong đưa đôi chút. Dường như em nhếch môi có vẻ muốn cười cám ơn mẹ. Chị Oanh thương con – điều này chắc chắn ngàn triệu phần trăm, còn em có thương mẹ không thì khó biết được. Dạo gặp em, tôi được biết em sắp có em. Chị Đặng Hoàng Oanh cho biết chị đang mang bầu năm tháng. Chị Oanh và chồng anh Tống Văn Hiếu, thợ hồ muốn có mụn con trai khỏe mạnh nối dõi giòng họ Tống. Quả thật lúc đó tôi hơi lo vì rất có nhiều khả năng gia đình này lại có thêm một người con dị dạng.

Tống Quốc Thịnh

Thịnh là trai trưởng, năm đó em lên sáu. Suốt từ ngày sanh bé Thịnh chỉ nằm ngửa, đầu của bé to như trái dưa hấu, trán rất rộng và nhô ra phía trước, tóc thưa thớt, cặp mắt với hai hàng lông mi cong khiến ai nhìn vào không khỏi giật mình khiếp đảm cho hình thù quái dị của bé.

“Trước khi sanh tui có đi khám thai làm siêu âm, bác sĩ nói thai tốt bình thường, không có gì đáng lo,” chị Oanh kể lại.

Nhưng rồi khoảng một tháng sau khi chào đời, đầu bé bắt đầu phồng to. Ngày càng to như trái dưa hấu và mềm như miếng tàu hũ. Vợ chồng anh Hiếu hy vọng - theo lời chẩn đoán của bác sĩ, là sọ não sẽ cứng lại và thu nhỏ trở lại bình thường.

Sự thật không phải như vậy. Đầu bé không nhỏ lại mà chỉ phồng lên, rồi xẹp xuống tùy theo sức khỏe của bé. Danh từ y khoa gọi là não úng thủy (hydrocephalus.)

“Khi nào bị bệnh bỏ ăn thì cái đầu cháu xẹp xuống như bong bóng xì, rồi uống thuốc ăn trở lại thì đầu phồng to lên,” chị mô tả đứa con trai đầu lòng mà hai vợ chồng chị hết sức vui mừng khi chị mang thai, và biết là con trai.

Theo giới chức Việt Nam, Thịnh là một nạn nhân Da Cam, loại hóa chất diệt cỏ khai quang độc hại được quân đội Mỹ sử dựng trong chiến tranh Việt Nam. Tuy nhiên để chứng minh chất Da Cam gây ra dị tật bẩm sinh đòi hỏi những phương tiện khoa học tốn kém và phức tạp.

Đến thăm Thịnh lần này, tôi chỉ gặp chiếc bàn thờ nhỏ bên hông nhà. Bình hoa héo, vài cọng nhang tắt ngúm, chân đèn cầy chỉ thấy sáp đỏ thừa chảy vung vãi, và ngay giữa là tấm hình của Thịnh. Mẹ Oanh nói mới làm 49 ngày cho con cách nay vài ngày. Thật ra ngay từ con lộ chính hỏi thăm ngõ vô nhà ở sâu trong ruộng, tôi đã được nghe lối xóm cho biết “nó chết rồi.” Chị Oanh rươm rướm kể rằng vào một buổi sáng như mọi buổi sáng, chị cho con ăn cháo.

“Nó không chịu ăn. Tui thấy hơi lạ bởi nó không bị nóng sốt hay tiêu chảy.” Thông thường khi nào bịnh trong người nó mới bỏ ăn. Rồi không bao lâu sau, em tắt thở đi về cõi vĩnh hằng, nhẹ nhàng rời khỏi cõi trần mà em chịu khổ đau từ bảy năm liền, kéo theo nỗi bất hạnh cho cả nhà.

Rồi chị Oanh giới thiệu em gái của Thịnh: “Cháu Tống Anh Thư, vừa tròn hai tuổi.”

Anh Thư có nước da trắng như chị, hai mắt to đen lánh, nhưng vẻ mặt thì buồn so. Khi tôi với sang nắm tay thì em khép vào lòng mẹ, như muốn khóc. Tôi đưa em cái cookie, em cầm và đưa ngay vào miệng. Tôi không hiểu làm sao em biết đó là một loại bánh ăn được.

Tống Anh Thư

Chị Oanh và hai con 2012

Anh Thư ra đời trong hoàn cảnh chằng kém gì anh Hai Thịnh. Đầu em to, thật to, mềm nhũn. Cả gia đình anh Hiếu buồn so, lo lắng. Bác sĩ chẩn đoán nói rằng từ từ sọ não sẽ xẹp như bình thường, nói hệt như lần chẩn đoán trước khi chị Oanh đẻ bé Thịnh. Lần trước khi ghé thăm chị, tôi định nói chị nên cai đừng sanh nữa vì nếu thực sự là bị nhiễm chất Da Cam thì có thể kéo dài sang nhiều thế hệ - nghiên cứu của y khoa Mỹ cho biết. Nhưng lúc đó chị nói đang mang bầu thể nên tôi chỉ chúc chị được nhiều may mắn hơn. Và cho tới thời điểm này dường như chị đang gặp may với người con thứ ba. Sọ to bất thường của Anh Thư nhỏ dần, nhỏ dần và cứng. Cả nhà thở phào, bớt ưu lo. Tôi hỏi Thảo: “Con có thương em không?” Tống Điền Thảo trả lời “Dạ có.”

Một điều may nữa cho hộ gia đình họ Tống này là căn nhà tranh khi xưa nay đã là bốn vách gạch – thật ra chỉ xây thêm ba vách còn một bên dựa vào vách nhà ông bà nội sát bên. Bên cạnh tấm phản gỗ vẫn là nơi chị Oanh may gia công, giữa nhà có chiếc tivi nhỏ. Bước ra phia sau thấy có chiếc tủ lạnh, bên trong chỉ mấy khay nhôm làm đá còn khoan thực phẩm hoàn toàn trống trơn. Chị nói:

“Tụi em vay mượn chỗ này chỗ kia, thế chấp căn của ba để mượn ngân hàng mới được căn nhà gạch này.” Chị nói thêm là người chồng nghỉ nhà cả tháng nay mới đi làm lại. Và với món nợ lên đến cả chục triệu, tôi không hiểu, không dám hỏi làm cách nào bằng đồng lương rất khiêm nhường, họ có thể trả hết nợ. Còn phía nhà nước hứa nhiều lần nhưng theo chị Oanh, vẫn chưa hỗ trợ được đồng bạc nào.

Chỉ có điều lần này tôi nói thẳng: “Hai anh chị ráng nuôi hai cháu, và đừng sanh nữa.”

Chị gật đầu. Không vui.

Xem bài “Căn Nhà Tôn, Bốn Trái Tim Vàng” tại đây http://myoneviet.blogspot.com/2010/08/can-nha-ton-bon-trai-tim-vang.html

Helsinki Ui, Tui Tới Nè!

Đức Hà

TURKU, Finland – Helsinki, thủ đô nước Phần Lan vào những ngày đầu thu, lá chưa chuyển vàng, vẫn cố bám chặt cành giữ sắc xanh và nai tùng lộc đâu đó trong rừng phong (birch) đã ngơ ngác chờ lá vàng khô. Thời tiết ở đây rất bất thường theo như người điạ phương cho biết. Nắng đó mưa đó, trời trong sáng đó và cũng âm u ngay tức thì. Thế nhưng ngày tôi đến với Helsinki và Turku – cố đô của Phần Lan, thì thới tiết có khác. Nhiều người nói rằng tại có nắng ấm Cali bay về. Mà sự thực là vậy, trời xanh xanh biếc, lác đác vài bóng mây trắng lững lờ. Sáng sớm gió hiu hiu buốt, trần mây xám xịt rồi nắng vươn lên tỏa hơi ấm chan hòa. Rồi mây đi, gió hạ, ánh nắng chan hòa bắt đầu sưởi ấm lòng người. Rõ ràng là:

“Ngoài kia gió mây về ngàn,

Cỏ cây chợt lên màu nắng

Em qua công viên mắt em ngây tròn
Lung linh nắng thủy tinh vàng
Chợt hồn buồn dâng mênh mang…”

Có khác gì nắng San Jose mà vô tình tôi mang theo. Nhưng có thể là cố tình mang theo, vì được báo trước là tháng Chín thời tiết xứ này hầu như đầy ắp màu xám âm u, thường xuyên mưa, và mặt trời dường như cũng ngại xuống trần. Thế là hành trang mang theo đến Helsinki - ngoài áo lạnh áo ấm găng tay, khăn quàng, mũ ni che tai chuẩn bị cuộc chống trả rét và mướt thì tôi cũng đã cố nhét vào thùng quà gồm giò chả, lạp xường, cá khô, măng khô, bánh trắng mè, mắm ruốc … một chút ánh mặt trời. Nào ai ngờ nắng ấm dư thừa ở Bắc Cali quê tôi, đã mang lại biết bao niềm vui và hưng phấn cho có lẽ cả năm triệu rưỡi cư dân Phần Lan kể cả người bạn vừa mới quen đã nói ngay rằng “Ở đây buồn lắm anh ơi!”

Thiên Nhiên và Sauna

Trong bữa cơm đầu tiên tại xứ lạ quê người với rau muống luộc và măng kho tàu hũ chiên tại tổ ấm của người bạn già – vì lý do gia cảnh phải nhận Turku (viết sao đọc vậy) làm quê hương từ bảy năm nay, tôi được sắp xếp một lịch trình tham quan dày đặc, trong đó có hai mục phải biết, phải xem, phải thưởng thức mới hĩểu được cá tính người Phần Lan: tình yêu thiên nhiên và thú tắm sauna.

Thú thật món thứ nhất, tôi không mặn lắm. Bởi vì thiên nhiên cảnh vật, theo thiển ý ở đâu có thể sánh bằng Yosemite, Grand Canyon, Santa Barbara hay ngay cả rất gần nhà như Half Moon Bay, Santa Cruz… nhưng món thứ hai thì thú vị, cực kì. Trời lành lạnh, đi bộ mỏi rời cẳng chân, cộng thêm với cách biệt giờ giấc khi đêm thành ngày và ngày thành đêm thì khi bước vào phòng xông và ngồi chừng mươi mười lăm phút, con người cũ bỗng nhiên trở thành người mới: sản khoái và iu đời hết biết. Tuy nhiên nét chính của vụ tắm sauna công cộng là phải “tú nuy.” Không truồng cởi coi như vi phạm đến tự ái truyền thống dân tộc của nước chủ nhà.

Thánh Đường Lutheran - Helsinki

Trước tiên là mua vé vào cửa (khoảng 7.50 €) bớt hai tì nếu trên 60. Kế đó là bước vào phòng cởi và phải cởi phăng tất tật những gì trên người. Các bạn cứ yên tâm vì chẳng ai buồn nhìn ai đâu vì hầu hết đều thuộc giai cấp cao niên và tất cả mọi phụ tùng có trên người đều bị sức hút của trái đất nên đều chỉ địa. Cứ như thế cả chục ông – thi thoảng cũng thấy thanh niên, bước vào phòng tắm tập thể, xối sạch bụi thành phố trước khi vào phòng xông ướt (steam) hay xông khô (sauna) hoặc cả hai tùy thích. Có điều khác lạ là có cả các ông bố đưa con trai hay con gái chừng 5-10 tuổi vào tắm chung với mọi người. Và như đã nói ở trên tất cả mọi người đều mặc bộ áo của Adam hay Eva cách nay 2012 năm. Liệu không biết tại nước Phần Lan này có quy định nào cấm những người bỗng dưng thích khoe của quí (exhibitionist) hay người phạm tội tình dục (sex offender) vào chốn này không. Nếu không thì đây đúng là thiên đường cho người có chủ tâm và ý đồ thiếu trong sáng. Chưa hết, chuyện kinh hoàng và thú vị nhất là chuyện ni: trong lúc mươi người nam đang tắm rửa kỳ cọ thì một phụ nữ tóc vàng, nhỡ tuổi đẩy cửa bước vào cùng với xe chứa dụng cụ lau chùi. Người nữ cứ vô tư làm công việc hàng ngày, chùi chùi rửa rửa coi như chốn không người. Thế là lần đầu tiên trong đời tôi được chứng kiến cảnh hoa lạc giữa rừng gươm trần (như nhộng).

Water Closet

Người Phần Lan sử dụng chữ WC để chỉ phòng vệ sinh. Ai muốn giải quyết bầu tâm sự thì cứ nhắm hướng chữ WC mà tiến bước. Cũng may chứ họ dùng chữ của họ thì có Trời mà hiểu. Hầu như tất cả mọi nhà vệ sinh đều tính tiền (0.20€), dù trong siêu thị, shopping mall, nhà hàng, quán ăn và ngay cả trong tiệm McDonald. Thế nên khi chuẩn bị đi Châu Âu, một người bạn - vừa du lịch hè Paris về đã dặn kỹ phải chuẩn bị sẵn nhiều đồng xu trong túi. Và một khi đã vào một trong những phòng này thì dù đứng hay ngồi đều đồng giá như nhau. Bên cạnh cái bồn xả chất thải luôn có thêm một vòi nước để người dùng có thể xịt đâu thì xịt. Thế rồi một hôm đi thăm khu chợ trời tại thủ đô Helsinki, và có phần dư nước nên tôi phải tìm chữ WC công cộng và như thường lệ móc đồng 20 xu bỏ vào khe. Cửa mở. Ung dung bước vào. Đến khi xong thủ tục và bước ra ngoài mới đọc mấy hàng chữ viết bằng tiếng Anh như sau: “Phía bên phải có trả tiền dành cho ai có tiền; phía bên trái miễn phí cho ai cạn tiền. Và một khi vào rồi tối đa chỉ được ở trong đó 20 phút.” Một người Việt định cư ở đây từ hàng chục năm nay giải thích rằng mọi người có tiền hay không có tiền cũng được phục vụ đồng đều như nhau. Tiền thu được sẽ được sử dụng trong công tác duy trì và dọn dẹp vệ sinh.

WC công cộng ở gần tòa nhà – thường làm nơi phát giải thưởng Nobel ở Thụy Điển lại mang sắc thái riêng. Phía bên nam vừa đủ để lọt người vào và đứng giải quyết nước thừa thì miễn phí, phía bên cạnh dành cho mọi giới có bàn ngồi, có giấy có nước rửa tay thì bị chạc tiền. Không biết tại sao Thụy Điển lại phân biệt kẻ đứng, người ngồi trong nhu cầu tối cần thiết đó.

Phần Lan Gốc Việt

Qua giới thiệu và sắp xếp của người bạn già, tôi có cơ hội gặp gỡ và trao đổi với vài người Việt trong khu Varissuo ở Turku và cả ở Helsinki. Mọi người đều an cư lạc nghiệp gần như hội nhập hoàn toàn với xã hội Phần Lan – nếu cái gì hơi quá thì điều chỉnh theo phong tục tập quán Việt. Chẳng hạn như tắm hơi thì trong gia đình tất cả người nam lớn bé tắm riêng và người nữ riêng, không như người bản xứ mọi người trong gia đình đều vào phòng xông cùng lúc. Tôi được gặp một người tự làm tàu hũ để ăn chay từ cả chục năm nay và có con trai út đang học bậc tiến sĩ vật lý; một người khác có bảy con thì ba người – hai nam một nữ, đều tu Thiên Chúa giáo, và một người đang làm phó giáo phận Turku. Một người làm công việc lao động phổ thông đã xin nghỉ sở cả ngày để đi tắm sauna công cộng với tôi và đến chiều còn đãi món lẩu đồ biển hương vị Thái hết ý. Ngay khi gặp anh lần đầu sau câu chào hỏi xã giao, anh đã rót mời ly cô-nhắc Hennessy gọi là “để cho ấm bụng.” Một người nữa lại làm nghề châm cứu. Tôi thắc mắc ngay là tại nước này bảo hiểm y tế 100% thì ai mà đi châm cứu và được giải thích rằng khi nào bệnh nhân hết thuốc chữa thì họ đến châm cứu. Gia đình một đồng hương khác ở thủ đô Helsinki có điểm đặc biệt là cả nhà nói tiếng Phần Lan trôi chảy (tiếng Phần Lan được xếp vào dạng khó học hạng nhì sau tiếng Nhật, tiếng Korea). Trong bữa cơm chiều nhã ý mời khách từ Cali đến, vợ chồng ông khoản đãi món canh chua cá hồi ngon ơi là ngon, chưa kể món thịt kho Tàu với miếng thịt ba rọi béo ngậy ăn với nấm muối chua thay cho dưa cải chua. Chi tiết rất lạ mà tôi được chứng kiến là cả nhà đều dùng đũa và cô con dâu Phần Lan đã nhuộm tóc từ bach kim thành đen để giống với các đầu đen trong gia đình. Chính cô là người dọn bàn, chén bát đũa và rửa sạch úp vào sóng chén trước khi lên phòng riêng kéo đàn vĩ cầm. Cô là trưởng môn violin tại một trường nhạc ở Helsinki.

Gặp gỡ, chuyện trò, vui đùa cùng lúc được chiêu đãi những tô phở, bún bò Huế … với các đồng hương ở nửa vòng trái đất thật là cảm động và chân tình. Không một ai bày tỏ sự lo âu vì đang thất nghiệp. Hệ thống an sinh xã hội Phần Lan đảm bảo nhà ở, thực phẩm, bảo hiểm y tế cho tất cả mọi người trong mọi hoàn cảnh. Vì vậy mức thuế lợi tức rất cao và thuế mua hàng lên đến 9% hoặc thuế VAT hàng mấy chục phần trăm.

Trở Lại USA

Hôm nay viết mấy dòng cuối từ Thung Lũng Hoa Vàng, tôi bỗng nhớ đến câu nói anh bạn trẻ - hiện làm foreman trong công ty hải sản vùng Helsinki, rẳng “Ở đây buồn lắm”. Rất tiếc tôi có thể chia sẻ chút nắng cho quí anh chị ở Phần Lan nhưng cái buồn ở bên đó, dứt khoát không mang về. Mà có mang về Cali đi nữa cũng chẳng ai muốn dùng. Nếu có dịp gặp anh ở San Jose tôi sẽ nói ngay “Ở đây vui lắm anh ạ.” Nếu Cali mang tiếng tốt là nơi “đi dễ khó về” thì Phần Lan – theo tôi là “nơi dễ đi, dể ở nhưng khó sống.”

Kiitos ja näkemiin.

Agent Orange/Dioxin Cleanup Project in Danang

Remarks by Ambassador David Shear at the Opening Ceremony of Historic Agent Orange/Dioxin Cleanup Project in Danang

August 9, 2012

Ladies and gentlemen:

Xin chao.

U.S. Ambassador David Shear

This morning we celebrate a historic milestone for our bilateral relationship.

Today’s ceremony marks the start of a project between Vietnam’s Ministry of National Defense and the U.S. Agency for International Development, USAID, to clean up dioxin contaminated soil and sediment at the airport left from the Vietnam War. Over the next few years, workers will dig up the contaminated soil and sediment and place it in a stockpile, where it will be treated using thermal desorption technology. This process uses high temperatures to break down the dioxin in the contaminated soil and make it safe by Vietnamese and U.S. standards for the many men, women, and children who live and work in this area.

We have worked together closely over many years in a spirit of mutual respect and cooperation to reach this point. With Presidential and Congressional support from Washington, my Embassy has cooperated with the Ministry of Natural Resources and Environment’s Office 33 since its establishment in 1999 to coordinate Vietnam’s policies and programs on Agent Orange. We’ve used annual meetings of the Joint Advisory Committee under the leadership of Office 33 and the U.S. Environmental Protection Agency to seek science-based solutions to complex environmental and health issues related to Agent Orange.

As part of Vietnam’s contribution to the cleanup, the Ministry of National Defense cleared unexploded ordinance from the airport site and will construct a power substation to supply electricity for the remediation process. We also greatly appreciate the strong commitment of other partners, including the Danang People’s Committee and Airport Authorities, to the success of this project.

But it’s not governments doing this alone. The Ford Foundation supported early research to identify dioxin hotspots in Vietnam and contain dioxin contamination at the Airport. With assistance from the U.S. Government, they also worked with Office 33 to craft interim measures to reduce dioxin exposure pending the full-scale, permanent cleanup.

The Bill and Melinda Gates Foundation and Atlantic Philanthropies also financed a $6 million laboratory that provides Vietnam with high-resolution dioxin analysis capability. From 2008 to 2012, three USAID partners -- the East Meets West Foundation, Save the Children, and Vietnam Assistance for the Handicapped -- provided medical, rehabilitation, employment, and educational support for 11,000 people in Danang living with disabilities, regardless of cause.

There’s a lot of expertise present here today to make sure this job gets done right. Our partners will bring the same commitment to health and safety that they have deployed on hundreds of other successful environmental remediation projects around the world. They will help create a safer and cleaner environment for the people who live in this vibrant and rapidly developing area.

Even as we launch this important project, we look forward to doing more. By the end of September, USAID will have started a new health and disability program to support people with disabilities, regardless of cause, in Danang and other locations. We are also preparing for an environmental assessment of the Bien Hoa hotspot in coordination with the Vietnamese Government, UNDP, and other donors.

But for now, let’s simply celebrate the success which brings us together this morning. As Secretary of State Hillary Clinton remarked while visiting Vietnam last October, the dioxin in the ground here is “a legacy of the painful past we share,” but the project we undertake here today, hand-in-hand with the Vietnamese, is “a sign of the hopeful future we are building together.” We are both moving earth and taking the first steps to bury the legacies of our past. I look forward to even more successes to follow.

Xin cam on.

Năm Cửa Hé Mở

Đức Hà

Lần đầu tiên tại San Jose, ba thế hệ họa sĩ nữ - tuổi từ ngoài 25 đến 80 ngoài, sẽ cùng ngồi chung trong cuộc triển lãm tranh và tượng tại Thư Viện Trung Ương Dr. Martin Luther King, Jr. và cũng lần đầu tiên năm cánh cửa đã hé mở để trải bày những suy tư về chủ đề Phụ Nữ Việt và Hội Họa. Trương Thị Thịnh, Lê Thị Quếhương, Jenny Đỗ, Nguyễn Trí Minh Quang và Trinh Mai chia sẻ những trăn trở, kinh nghiệm cũng như trở ngại trên con đường làm hội họa vẫn được cất giữ riêng cho đến ngày hôm nay. Trên mặt báo này.

Tiếp Cận

Họa sĩ Trương Thị Thịnh đến với hội họa, có lẽ ngay từ khi còn trong bụng mẹ bởi vì bố mẹ sinh ra đã có hoa tay và có khiếu vẽ ngay từ lúc biết ... vẽ.

“Lúc bé tôi chỉ có một ước mơ là được học về mỹ thuật và cha mẹ lại rất phóng khoáng về vấn đề học vấn nên chuyện tôi tiếp cận với ngành họa rất dễ dàng và nhiều thuận lợi,” họa sĩ Thịnh hồi tưởng lại. Tuy nhiên thời đó chỉ có duy nhất Trường Mỹ Thuật Hà Nội và đang có chiến tranh nên việc ra Hà Nội để học không thành nhưng bù lại tất cả các cuộc triển lãm tranh của giới nghệ sĩ từ Bắc vào Sài Gòn đều được chị hết lòng chiếu cố và mến mộ.

“Ý tưởng trở thành họa sĩ luôn nắm sẵn trong tôi chỉ đợi ngày ... lành tháng tốt,” chị nói.

Cũng thế Lê Thị Quếhương mê vẽ từ bé:

“Lớn lên ở Việt Nam, tôi thường được các thầy cô khen vẽ các con vật và cảnh trí đẹp, linh động nhưng còn ham chơi nên hội họa là chuyện xa vời, không bao giờ nghĩ tới.” Cho đến khi sang Mỹ vào đại học, sinh viên Quếhương mới khám phá ra các đề tài về mỹ thuật là lôi cuốn nhất, rồi lại được nhiều giáo sư khuyến khích cỗ vũ, thế là từ đó chị quyết định gắn liền với hội họa, một chọn lựa mãnh liệt mà chị không cưỡng lại được.

Nữ họa sĩ Nguyễn Trí Minh Quang, hiện ở San Francisco, phải cọ sát với sơn dầu và màu cọ là vì cha truyền con nối, không thể cưỡng lại được. Minh Quang viết: “Sanh ra trong gia đình đại họa sĩ, ba và má là hai tên tuổi lớn trong làng hội họa nên tôi thừa kể cái gene sáng tạo nghệ thuật. Có màu trong máu?” Không những vẽ, Minh Quang còn đàn, làm thơ, coi như cầm kỳ thi họa chị được ba phần tư. Minh Quang là con gái của hai họa sĩ Trương Thị Thịnh và Nguyễn Trí Minh.

Luật sư Jenny Đỗ không đến với hội họa mà ngược lại: “Hội họa đến với tôi,” chị cho biết và nhấn mạnh đó không phải là một lựa chọn mà là bắt buộc. Nếu không vẽ, không làm nghệ thuật thì mình không còn là mình nữa.

Trinh Mai, người trẻ nhất của nhóm, từng muốn làm nhiếp ảnh, làm vũ công, làm một nhà thơ ... để sau cùng say đắm với hội họa. Mai thổ lộ rằng cô bị quyến rũ từng bước một từ giai đoạn pha trộn mầu đến phác họa ý tuởng và truyền đạt tâm tư tình cảm của mình lên khung vải. Thăng hoa.

Trường Phái

Họa sĩ Thịnh - phụ nữ đầu tiên và duy nhất trúng tuyển vào khóa I trường Quốc Gia Cao Đẳng Mỹ Thuật Sài Gòn năm 1954 và tốt nghiệp bốn năm sau, nói rằng “ước mơ đã thành hiện thực và chẳng có gì để mơ ước thêm nữa.” Thế nhưng sau khi ra trường chị Thịnh dùng phần lớn thời gian để đi dạy tại các trường cấp trung học kể cả trở về dạy tại trường mỹ thuật nhiều hơn là sáng tác. Vì chương trình học phần lớn dựa vào tài liệu sách báo nước ngoài nhờ vậy học viên có cơ hội tiếp cận với nhiều trường phái hội họa của thế giới.

“Tôi không chọn lựa riêng trường phái nào để theo đuổi – vì cái nào cũng có cái hay nhưng tranh của tôi được giới phê bình xếp vào phái ấn tượng lãng mạn (impressionist lyrics).”

Cùng lúc thì ái nữ của chị có chọn lựa rõ ràng. Minh Quang giải thích: “Mỗi tranh thường có nhiều trường phái đi chung. Chánh là ‘abstract expressionism’ – tạo không khí bao quát, thêm vào ‘surrealism’ -- khêu gợi sự hấp dẫn; và sau đó, ‘realism’ -- kéo dài sự mê hoặc thưởng ngoạn.”

Lê Thị Quếhương lại chọn trừu tượng nhưng chưa vẽ bao giờ. Chị nói: “Khi ngẫm nghĩ hay quan sát một sự vật tôi thường liên tưởng đến con người. Vì vậy khi vẽ một đề tài gì tôi cũng thấy con người trong đó. Tôi rất thích trừu tượng (abstract) nhưng chưa vẽ bao giờ và thường dùng lối ‘semi-abstract’ để tìm đến với đề tài của mình.”

Họa sĩ luật sư Jenny Đỗ lại không theo một trường phái đặc trưng nào. Theo chị, sở thích và phong cách vẽ hoàn toàn trực thuộc vào thời gian và tình cảnh nhất thời và tranh của chị đã trải qua rất nhiều thay đổi và mang nhiều đề tài cũng như kỹ thuật khác nhau. Thế nên Jenny Đỗ mới thú nhận: “Tôi không thể định nghĩa được mình và lại càng không muốn định nghĩa nghệ thuật sáng tạo của mình vì tất cả luôn lung linh và thay đổi.”

Trinh Mai nhắm thẳng con đường ấn tượng và hình tượng để được phóng khoáng hơn nhưng cũng chất chứa đầy thử thách trong sáng tác. Không dựa vào một người mẫu hay hình ảnh nào có sẵn làm chuẩn mực, Mai để cho nét cọ bay lượn theo ý tưởng, theo cảm xúc biến đổi liên tục. Mai nói rằng chỉ có ấn tượng mới giúp cô khả năng “buông thả hoàn toàn và nhập vai vào với đề tài.” Tranh hình tượng của Mai, cho dù có dựa vào một khuôn mặt, một dáng vẻ nào đó của người thật, cô cũng dành đôi chút bí hiểm trong tác phẩm để cho người xem tự diễn giải.

Khỏa Thân

Khi hỏi về loại hình khỏa thân, các nghệ sĩ cho nhiều quan điểm rộng rãi phá bỏ điều mà không ít người vẫn cho là taboo nhạy cảm. Jenny Đỗ nhận xét: “Khỏa thân cũng giống như bao nhiêu đề tài khác. Tôi đã vẽ những tấm nói lên sự phối hợp giữa nam nữ như tấm ‘Germination of Temptation’ và đã chụp nhiều hình nude để sáng tác một số tác phẩm mang tên Tôi Quên Khổng Tử Nói Gì Về Phụ Nữ.” Các tác phẩm khỏa thân của Jenny đã bị cấm triễn lãm ở trong nước.

Quếhương chưa vẽ tranh khỏa thân, nhưng con người luôn là một hấp dẫn và là đề tài chính liên hệ trong các tranh vẽ của chị. Chị bộc bạch: “Nhìn ngắm thiên nhiên vạn vật, thường làm tôi liên tưởng đến con người. Từ đó khi thể hiện một tác phẩm tôi thường có những gợi hình về con người. Nhiều tác phẩm của tôi liên hệ tới tính dục.”

Cùng một quan niệm, Minh Quang cũng ưa thích vẽ tranh khỏa thân – cả nam và nữ. Theo chị “nếu không vẽ khỏa thân thì không có gì thử thách nữa!” và giải thích thêm rằng “cái đẹp của những đường cong, góc cạnh, chỗ nhấn của bắp thịt nằm dưới làn da, được ánh sáng tạo nên chiều sâu và khối cạnh… trở nên tuyệt đẹp.” Minh Quang không ngần ngại xác nhận: “Sex là chủ đề ẩn dấu bên trong phần lớn tranh của tôi. Nếu nhìn phớt qua người xem không thấy, nhưng thật ra các cảnh vô tư này hàm chứa nhiều hơn.”

Thật ra thì một khi đã học về hội họa thì phải qua lớp học về khỏa thân, chị Thịnh gợi nhớ lại một kỷ niệm khi còn là học viên ở trường:

“Chúng tôi phải nghiên cứu con người qua khỏa thân, và ngày nào cũng vậy từ sáng đến chiều phải đưa lên vải, lên giấy hình hài của con người nguyên thủy trần trụi - không kể là nam hay nữ, già hay trẻ.” Chị nói rằng dưới con mắt của họa sĩ khỏa thân chỉ là thuần túy thẩm mỹ và chị đã có nhiều cuộc triển lãm ở Việt Nam với toàn tranh khỏa thân.

Không khác quan điểm của đàn chị, Trinh Mai cũng hết mình với tranh nude. Mai thực hiện nhiều tác phẩm trong thể loại này và cho rằng hình hài con người là một trong những sáng tạo tuyệt với nhất trên trái đất này. Càng nghiên cứu nhất là cơ thể của người nữ, Mai nhận thấy tạo hóa kỳ diệu không chỉ ban cho người nữ một hình dáng tuyệt mỹ bên ngoài đồng thời bên trong là cả một bộ máy sinh học kỳ diệu.

Thực Tại

Nghệ sĩ sáng tác phải có không gian riêng rẽ và rất nhiều thời gian để thai nghén, phát triển và mở rộng ý tưởng thành tranh - vậy họ đã làm thế nào để cân bằng giữa nghệ thuật sáng tác và cuộc sống gia đình trong xã hội. Jenny Đỗ cho rằng không bao giờ có sự cân bằng. Chị thẳng thắn:

“Cuộc sống của người phụ nữ làm nghệ thuật và song song với các lãnh vực khác là cả một sự hy sinh, đè nén. Có lúc nghệ thuật được thoát ly, tự do, bùng lên như tia sét, có  lúc phải nín thở để giết chết nghệ thuật. Tuy nhiên, vì sự hậu thuẫn và yêu thương của người bạn tri kỷ, nghệ thuật trong tôi lại mấy phen nổi dậy như nước vỡ bờ. Tất cả các sự thăng trầm đều là những hạnh phúc và tốn kém vô kể cho cuộc sống và tâm hồn.” Nguyễn Trí Minh Quang lại cân bằng được cả hai và cuộc sống gia đình của chị không bị ảnh hưởng. “Hay nói ngược lại, cuộc sống nghệ thuật không bị chuyện gia đình ảnh hưởng ngăn trở.”

Quếhương giải thích vấn đề một cách rất ... trừu tượng như tranh vẽ:

“Khi đã đi vào con đường sáng tác rồi, tôi mới khám phá ra làm nghệ thuật là một điều hết sức cần thiết cho đời sống. Với tôi, hội họa đã khai mở ra những cõi thâm sâu của con người. Từ đó những liên hệ với con người nói chung, và những người thân nói riêng trở nên vô lượng. Mỗi một con người đều có một thân phận, và thân phận đó đã đến với tôi như một vì sao. Tôi phải biết tìm ra được ánh sáng lung linh của vì sao đó. Và đó cũng chính là mục đích sáng tác của tôi.”

Trong cùng lúc thì họa sĩ Trinh Mai vẫn chưa phân biệt được trắng đen, ranh giới giữa nghệ thuật hư cấu bao la và thực tại cơm-cháo-gạo-tiền. Mai viết bằng Anh ngữ trong e-mail “This is something I am trying to figure out!”

Trinh Mai nhìn nhận rằng cùng lúc phải làm vợ, làm con, làm chị và dĩ nhiên làm một phụ nữ Mỹ gốc Việt trong gia đình và làm hội họa là một thử thách lớn lao. Đôi lúc Mai không thể làm được và phải từ bỏ vài vai trò, chẳng hạn khi chú tâm vào họa thì chuyện bếp núc được gạt ra ngoài, chưa kể phải đòi hỏi sự tĩnh lặng và tránh xa thế giới thật. Và Mai mong rằng sẽ được mọi người thân rộng lòng thông cảm. Nói về người tình trăm nay, Trinh Mai nói: “Chúng tôi hiểu nhau và hết lòng hỗ trợ nhau.” Có lúc Mai định kiếm việc làm 9 đến 5 và để hội họa sang một bên nhưng chồng cô cứ nhất quyết “công việc của em là ở trong studio.”

May mắn hơn cả là họa sĩ Trương Thị Thịnh khi ông nhà tôi Nguyễn Trí Minh cũng là họa sĩ. Một người đi dạy toàn thời gian, một người vẽ toàn thời gian và trong nhà lại có nguời giúp việc đỡ đần nên chẳng có vấn đề gì, không nhiêu khê như ở Mỹ khi có con nhỏ. Chị nói ở Việt Nam thời đó chỉ có rất ít phụ nữ họa sĩ nên được mọi người yêu mến trân trọng.

Qua trao đổi không thấy họa sĩ nào ta thán về sự sai lầm ngay từ đầu khi chọn ngành hội họa, không người nào ngỏ ý muốn rời bỏ cọ và màu và sơn, hầu như rất hạnh phúc làm nghệ thuật nhưng không biết liệu kiếp sau (nếu có) các chị có muốn vẫn xin làm họa sĩ và chỉ mong đời không chê trách.

NGỌC ĐAN THANH: Loài Hoa Nở Muộn

Đức Hà

Được lên truyền hình lầu đầu tiên lúc chỉ mới 14 tuổi, bé gái Lê Thị Huệ – trong vai cháu của bà nội (nghệ sĩ) Bạch Huệ đang đau nặng, đã khóc sướt mướt như chưa từng được khóc. Và vẫn tiếp tục khóc cho dù cảnh đã hết, cho dù được nhắc nhở vai diễn đã xong.

“Thật không hiểu điều gì đã khiến Thanh ‘hốt vai’ và diễn xuất tài tình như vậy,” Lê Thị Huệ tức nghệ sĩ Ngọc Đan Thanh kể lại một kỷ niện vui từ hàng chục năm trước ở Sài Gòn.

Và suốt từ lần diễn nhớ đời đó cho đến nay ở tuổi mà phần lớn các nghệ sĩ – nếu không lui vào hậu trường hay nghỉ ngơi, thì người con gái xuất thân xóm Nguyễn Cư Trinh thủa nào lại ngày càng rộn ràng sinh hoạt chạy show, từ sân khấu cải lương kịch nghệ, ca nhạc truyền hình, chuyển âm lồng tiếng kể cả làm xướng ngôn viên truyền hình và emcee ... khiến cho chị được bạn bè ưu ái tặng cho danh hiệu “Loài Hoa Nở Muộn.”

Nhưng đó là hậu vận trong vài năm trở lại đây, thế còn tiền vận thì sao?

Có thể là cung mệnh trôi nổi bồng bềnh như con nước trôi, Ngọc Đan Thanh cũng trôi dạt từ đài phát thanh Sài Gòn, sang đài Quân Đội, đến ban Hoa Rừng của binh chủng Biệt Động Quân, chuyến đến Tiểu Đoàn 50 Chiến Tranh Chính Trị và liên tiếp các ban kịch Thép Súng, Bảo Ân, Phương Nam, Vũ Đức Duy, Trắng Đen, Vũ Huân, Bích Thuận, Thẩm Thúy Hằng, La Thoại Tân, ban cải lương Phụng Hảo, Thanh Lịch và các đoàn cải lương Sông Bé, Thanh Minh Thanh Nga ... chưa kể là diễn viên trong vài bộ phim truyện màn ảnh lớn. Với một quá trình sinh hoạt nghệ thuật dày đặc tại quê nhà, không có gì lạ khi Ngọc Đan Thanh được mời cộng tác với trung tâm Người Đẹp Bình Dương ngay khi từ lúc ở đảo Pulau Bidong đến Nam Cali vào năm 1990. Và với giọng miền Nam ngọt ngào trầm ấm, chị cũng góp tiếng nói trong nhiều bộ phim Hồng Kông của Ánh Hằng, Việt Thảo. Tuy nhiên sau đó trong mười năm kế tiếp người nghệ sĩ đa tài đã buộc lòng phải trở lại với con người thật Lê Thị Huệ để đối đầu với cuộc sống đời thường không son phấn, ngoài đèn màu sân khấu, ngoài phòng thâu tiếng, trong đó chắc hẳn không thể không có những hỉ nộ ái ố hệt như sân khấu cổ nhạc hay phim bộ. Buồn nhiều hơn vui, đầy ắp phiền muộn, điều không thể thiếu với người con gái tuổi rồng – vẫn thường gắn liền với long đong lận đận, có thể vì vậy trong mười năm liền khán giả không được nghe và thấy Ngọc Đan Thanh trên bích chương quảng cáo. Nếu trung vận rơi đúng vào giai đoạn “số khổ” thì hậu vận của chị dường như đang tỏa sáng tuy hơi chút muộn màng. Không thể biết cuộc sống riêng tây, con tim nỗi lòng của chị vào lúc này có sáng rực hay không nhưng trong cuộc tiếp xúc ngắn ngủi cho bài viết này, người phỏng vấn không thể đoán cũng chẳng thể gặng hỏi cho ra lẽ. Nhiều lần nghe được chị khẳng định “Thanh không muốn được người thương hại.”

Phải chăng đó là cá tính mạnh của người mang tuổi Thìn?

Hành Trình Vào Đời

Cá tính Trời cho đó đã làm Ngọc Đan Thanh xuất thần ngay từ lần xuất hiện trước hàng trăm khán giả tại khán phòng Tổng Liên Đoàn Lao Công trên đường Lê Văn Duyệt năm nào khi chỉ mới học cổ nhạc với Thầy Năm Đờn được vài tháng. Lẽ dĩ nhiên tiết mục ngắn “Tống Tửu Đơn Hùng Tín” với Ngọc Đan Thanh trong vai nam Đơn Hùng Tín thành công ngoài sức tưởng tượng của chính thày dạy và thân phụ Năm Ngọc.

“Khi từ cánh gà bước ra sân khấu với ánh đèn chiếu sáng rực và khán giả ngồi đầy phía dưới thì Thanh - như lân thấy pháo, không còn e dè sợ hãi mà ngược lại cảm thấy thôi thúc và câu ca tiếng hát cứ thế mà tuông trào,” chị vui sướng nhắc lại một hình ảnh đẹp của quá khứ và nói thêm rằng có lẽ đó là nghiệp dĩ của người nghệ sĩ. Năm đó Ngọc Đan Thanh vừa tròn tuổi 13.

Thửa hưởng máu đam mê cổ nhạc của thân phụ - một người đờn ca tài tử, Ngọc Đan Thanh học rất nhanh, có khi thuộc bài nhanh hơn cả người cha cho dù lúc đó chưa biết gì. Nhưng ý muốn đi học cổ nhạc lại không được vì thành kiến xướng ca nghiêm khắc của ông nội. Phải mãi cho đến khi nội qua đời vào năm 1964, Ngọc Đan Thanh mới đến thọ giáo Thầy Năm Đờn. Rồi chỉ vài tháng sau chị xuất hiện trên kênh số 9 của truyền hình Sài Gòn trong chương trình Chiêu Hồi “Tiếng Chim Gọi Đàn.” Điểm đặc biệt mà cho đến nay chị vẫn không hiểu tại sao là khả năng tiếp thu bài học (cổ nhạc) rất nhanh và giữ nhịp thật chắc. Chị tâm sự rằng nhờ biết giữ nhịp đúng, các nhạc công có thể bay lượn tung tăng trên ngón đàn, thoải mái tận dụng và phô trương hết sở trường mà không bị kềm vô nốt nhạc:

“Nếu ngươi ca chẳng may bị rớt nhịp thì các tay đờn phải lắng nghe và chạy vớt theo người ca.”

Soạn giả Nguyễn Phương, hiện ở Montreal Canada viết về chất giọng của Ngọc Đan Thanh: “Giọng ca của Ngọc Đan Thanh được đánh giá là chuẩn mực khi ca các bản cổ nhạc dùng trong sân khấu cải lương, âm lượng khoẻ khoắn, lối ca đúng điệu, đúng bài bản, tuy chưa có bản sắc riêng như các diễn viên Ngọc Giàu, Lệ Thủy, Mỹ Châu.”

Tuy nhiên cho đến khi bị bể tiếng, với giọng thổ sẵn có lại ngắn hơi, Ngọc Đan Thanh quyết định chuyển sang bộ môn kịch nói với các vai diễn hiền lành như cô gái đi du học, cô gái yêu lầm hoặc cô nha sĩ nhà quê ... cho dù chưa trải qua một trường lớp nào về kịch mà chỉ học lại từ bạn bè thân thiết chỉ dẫn.

Với một hành trình dài sinh hoạt sân khấu kịch nghệ, cũng như tự bản thân cố gắng trau chuốt câu ca tiếng hát cũng như học hỏi, Ngọc Đan Thanh nói rằng mọi sự đều do Tổ nghiệp:

“Thanh rất mang ơn Tổ nghiệp đã ban cho một hình tướng, một giọng nói để được khán giả yêu mến, Thanh cũng rất biết ơn khán thính giả khắp nơi đã dành cho Thanh sự ưu ái thân tình.” Nhưng những lời khích lệ từ khán giả lại làm cho người nghệ sĩ càng quyết tâm hơn, càng nỗ lực hơn nữa. Chị nói rằng rất cảm động mỗi khi được nghe một lời thăm hỏi, một câu chúc lành, một e-mail khen tặng nhưng đó lại là gánh nặng của trách nhiệm đè nặng lên vai. Chị tự hỏi nhiều lần là liệu mình còn đủ sức, đủ khả năng làm cho đẹp hơn, tốt hơn để đáp lại sự yêu thương đó không.

“Ở tuổi này, không biết còn đứng trên sân khấu được bao lâu nữa,” chị thổ lộ và thú nhận rằng từ tân nhạc, cải lương đến sân khấu kịch, chị chưa hài lòng trọn vẹn và cảm thấy mọi sự vẫn chưa hoàn chỉnh như ý muốn.

Ấy vậy mà khi được hỏi là nếu khởi đầu trở lại từ con số không thì Lê Thị Huệ chọn nghề gì, thì chưa kịp đặt xong câu hỏi đã nghe câu trả lời:

“Dứt khoát Thanh vẫn chọn nghề ca kịch để tiến thân và mua vui khán giả. Mê lắm thay.”

Chị nói có ai sung sướng hơn người nghệ sĩ và có ai đau khổ bằng người nghệ sĩ. Đời người đầy những tình cảnh éo le vui buồn khóc than thì sân khấu hư cấu cũng là một phiên bản của đời thường và tràn đầy những đau thương buồn tủi. Và với Ngọc Đan Thanh làm chuyển âm (còn gọi là lồng tiếng) là dịp để sống thực với hoàn cảnh trắc trở của nhân vật trong phim và cũng để chị trút bỏ những đớn đau u sầu của chính bản thân. Không thể biết người trong phim truyện và người chuyển âm ai buồn khổ hơn ai, ai đáng thương hơn ai.

Nhưng có phải đời lúc nào cũng bi đát tang thương đâu, hãy xem và nghe Chí Tâm hòa nhịp cùng với Ngọc Đan Thanh vào mỗi thứ Bảy trong tiết mục Tiếng Tơ Đồng, khi thế giới cổ nhạc mở rộng và dẫn giải đã mang lại bao niềm vui cho khán giả truyền hình khắp mọi nơi từ hơn hai năm nay.

Từ Pháp, Giáo Sư Tiến Sĩ Trần Quang Hải hoan hỉ ngợi khen: “Anh học rất nhiều và cảm phục trí nhớ của em Chí Tâm và của em Ngọc Đan Thanh về số bài bản vắn mang nhiều hơi hướng nhạc Quảng và Tiều cùng nhiều bản vắn mà lúc nhỏ anh thường nghe khi đi coi hát cải lương mà không biết tên gì. Nhờ hai em mà anh khám phá rất nhiều bài quen thuộc mà chỉ nhớ nhạc chớ không biết tên.
Anh đã thu và để lên trang blog của anh ở http://vnsouvenir.multiply.com/  để giới thiệu cùng các bạn hữu gần xa biết việc làm hữu ích của hai em trong công cuộc bảo vệ vốn cổ âm nhạc ở hải ngoại. Một chương trình phong phú và rất ‘sư phạm’ có thể dùng để dạy ở trường học trong chương trình giáo dục âm nhạc.”

Nghệ sĩ Ngọc Đan Thanh còn có một người anh ruột định cư ở Đức và hai vị thân sinh ở tuổi 90 vẫn sống khỏe tại căn nhà từ bấy lâu nay ở Xóm Sở Rác vùng Nguyễn Cư Trinh, Sài Gòn. Chị hiện sống với hai con trai tại Quận Cam, Nam Cali.