Ngựa Yêu của Hà Cẩm Tâm

Đức Hà

Có thể không sai mấy nếu nói rằng trong số những họa sĩ Việt vẽ tranh về ngựa không có ai yêu ngựa và vẽ nhiều ngựa bằng Hà Cẩm Tâm.

“Tui bắt đầu cầm cọ vào năm 12 tuổi, nay đã 80 và tui vẽ liên tục - có gián đoạn nhưng không ngưng nghỉ, số tranh ngựa của tui có thể lên đến cả ngàn bức hơn,” ông kể lại, chậm rãi mông lung. 

Chi tiết về việc ông đến với ngựa được nói đến nhiều lần chẳng hạn như trong bài viết trước đây của nhà báo Lâm Văn Sang: “Ông nói nhiều lần (trả lời phỏng vấn, viết tự truyện) ở đâu đó câu chuyện của cậu học trò từ tỉnh Đồng Tháp về Sài Gòn theo học vẽ trường Mỹ Thuật đầu thập niên 1950. Cách nói (viết) có thể khác nhau nhưng đại để, chàng trẻ tuổi đó sống trong một gia đình nấu cơm tháng cho sinh viên trường Mỹ thuật. Nơi chàng ở cạnh một bến xe thổ mộ, một bến tắm ngựa, nằm phía sau Viện Ung Thư ở Gia Định. Hình ảnh còn theo đuổi anh cho đến bây giờ, khi nhớ lại, là những con ngựa bụng tròn, chân ngắn, gồng chở những chuyến xe đầy ắp người, hàng hóa, gò mình trên những dốc cao, bị la hét, bị đánh đập. Anh chứng kiến nhiều con ngựa đáng thương hại đó ngã quỵ, mắt trợn trừng, sôi bọt mép. Anh bắt đầu vẽ ngựa từ những chấn động mắt thấy, tai nghe đó trên những khung bố của các bài vẽ cuối tuần dành nộp cho lớp học sáng thứ Hai.”

Ông yêu ngựa đến độ nhìn áng mây trôi cũng thấy dáng dấp ngựa bay, sóng biển cuồn cuộn đánh vào bờ xủi bọt trắng dưới mắt ông cũng là ngựa đang phi nước đại, vả cả khi bắt gặp thiếu nữ tóc xõa bồng bềnh trong gió ông cũng mường tượng ra bờm mượt mà của ngựa ô.

Tranh của Hà Cẩm Tâm gồm nhiều thể loại - không chỉ có ngựa, nhưng ông vẽ ngựa nhiều đến nỗi bạn bè không thể không gán cho một hỗn danh và “Tâm Ngựa” ra đời từ đó. Tranh ngựa của ông vốn nhiều nhưng vì dời đổi hàng chục lần, gần khắp 50 bang Hoa Kỳ, kể cả Big Island, Hawaii, sang đến tuốt Châu Âu, Châu Phi nên tranh của ông cũng tứ tán không biết hiện diện ở nơi đâu. Chẳng hạn khi ở trại tỵ nạn vào những năm 77, 78 ông vẽ rất nhiều nhưng giờ đây chỉ còn vài tác phẩm.

“Thật ra tui đâu muốn di chuyển nhiều như vậy, nhưng ở đâu lâu là thấy cồn cẳng không chịu nổi và muốn đi, muốn đổi thay, đổi từ phong cảnh bối cảnh đến cảnh vật con người chung quanh,” ông tâm tình. Tuy nhiên nhờ những bước đi rong ruổi khắp thế gian đó đã cho ông cơ hội nếm đủ các mùi vị của cuộc sống, thưởng thức những cảnh đẹp hữu tình nhất của tạo hóa.

Hỏi ông “thế bây giờ vẫn muốn đi,” ông đáp “muốn chớ, chịu không nổi sự đơn điệu, tui lại lên đường,” nhưng ông thêm “quả thật bây giờ quá mệt mỏi, ngại đi nhưng cũng chưa biết được.” Và điều ông trân quý nhất nơi bản thân là “Trời vẫn cho sức khỏe - tuy không nhiều, nhưng đủ để tiếp tục vẽ và sinh hoạt nghệ thuật.”

Ông mô tả ngựa Việt Nam không hùng dũng, cao lớn, uy nghi như ngựa Ả Rập, Mông Cổ ... nhưng ngựa ta dưới nét cọ của ông đúng là ngựa lao động, rất giống và gần gũi với con người: nhọc nhằn, khốn khó và đầy tình nghĩa. Ông ví “Tui mượn dáng ngựa để diễn tả cảm xúc, gợi cảm hứng, nói thay cho mình bằng những đường nét, tông và gam nóng lạnh” Và ông chỉ ước muốn “làm sao cho những con ngựa bụng tròn, chân ngắn, oằn người dưới sức nặng của xe thồ trở nên đẹp hơn, thăng hoa cho xứng đáng với kiếp ngựa đáng quý.”

Xem Ngựa Yêu của Hà Cẩm Tâm tại ĐÂY:

 https://www.youtube.com/watch?v=UdA9Tv85YnM

Vượt Dốc Định Mệnh

Quy Tỵ

Che Hay Chắn

Đức Hà

Bà Joanne Jackson

“Đông là Đông và Tây là Tây, hai đàng không thể gặp nhau,” Rudyard Kipling từng nói vậy cách nay cả gần trăm năm. Mà quả vậy không sai, trong khi không ít (khá nhiều) chân dài ở một nước nọ bên kia Thái Bình Dương tha hồ công khai khoe của trời cho bằng những bộ y phục thời trang cực mỏng hay cực thoáng – lẽ dĩ nhiên chỉ sau khi đã tu sửa nâng cấp và nâng “cup,” thì tại Mỹ chỉ có nam được ở trần, nữ phải che và chắn vòng số 1 nơi công cộng. Bởi vậy phụ nữ Mỹ mới vùng dậy và khai sinh ra phong trào TopFreedom (Giải Phóng Vòng 1). Khoảng năm 2000 hiệp hội Topfree Equal Rights Association – viết tắt là TERA ở Canada phát động chiến dịch đòi bình quyền nam nữ trong vấn đề ngực trần, cho dù chính TERA không chủ trương phụ nữ phải để trần ngực mà chỉ đấu tranh để phụ nữ không bị truy tố vì tội không mặc áo ngực nơi công cộng và cũng để thay đổi quan điểm của công chúng về chuyện phụ nữ muốn phơi bày vòng 1. Luận cứ của TERA đưa ra rất giản đơn: nam làm được tại sao nữ lại không! Ấy vậy mà nhiều tòa ở Mỹ đã nhượng bộ và vào năm 2007 nhóm GoTopless.org ra đời và khẳng định phụ nữ Mỹ có quyền hiến định để trần bộ ngực nơi công cộng, hệt như người nam. Người ta còn nhớ cánh nữ đã phải đấu tranh dai dẳng mới được phép vạch áo cho con bú nơi công cộng mà không mắc tội làm cho kẻ khác phải thẹn thùng.

Tuy nhiên mới đây đã xảy ra hai vụ topless gây tốn kém không ít lời bàn ra và tán vô nóng ran với nhiều ý kiến bênh và chống rất ấn tượng. Sở dĩ vấn đề trở nên lớn chuyện là vì hai phụ nữ có liên hệ đến vụ việc tuy mang tiếng topless nhưng sự thật là tuy có cũng như không – tuy không mà lại có.

FaceBook

Câu chuyện đầu tiên xảy ra dạo tháng Năm trên mạng xã hội phổ biến FaceBook khi một phụ nữ bị ung thư vú và phải cắt bỏ cả hai bầu đã cho chạy tấm hình của chính mình sau khi giải phẫu mastectomy. Vì cắt bỏ rồi thì chẳng còn gì để gọi là vi phạm thuần phong khi phơi trần ngực nên bà mẹ hai con Joanne Jackson - 40 tuổi, người Anh hãnh diện trưng tấm hình khoe một bên ngực với dấu vết của đường dao mổ vẫn còn đậm nét. Ý của bà chỉ muốn nói bà là người can đảm đã đánh mạnh và đánh thắng căn bệnh ung thư vú chết người. Theo bài viết từ báo Anh, bà đã chụp hình để đánh dấu một giai đoạn nghiệt ngã trong cuộc đời của bà. FaceBook thì nghĩ khác và đánh giá bức hình sống thực đó là “khiêu dâm và phản cảm.” FB cho rút tấm hình đó xuống. Bà Jackson còn bị trang FB cảnh cáo nếu tiếp tục vi phạm thì sẽ bị xóa bỏ luôn tài khoản. Quyết định của FB khiến bà Joanne Jackson, quê ở West Yorks, Anh quốc phẫn nộ. Bà nói rằng mấy tấm hình đó chẳng có gì là khiêu dâm hay trắng trợn.

“Tôi không hề có ý định đó. Tôi đã thắng trong cuộc chiến chống lại ung thư vú và không điều gì có thể ngăn cấm tôi tiếp tục cuộc sống của tôi. Thái độ của tôi là phải vượt qua số phận. Tôi biết là tôi có thể tống cổ nó (bệnh ung thư) đi và tôi toàn thắng.”

Bà còn nói thêm rằng bà vẫn còn nét duyên dáng của một phụ nữ sau khi cắt bỏ hết. Thực ra bà Jackson có người bạn gái có chồng làm nghề nhiếp ảnh thế là bà chụp lấy ngay cơ hội nhờ ông ta ghi lại bức ảnh nhớ đời và để gởi thông điệp đến toàn thể giới phụ nữ vừa bị phát hiện bị ung thư vú rằng “đó không phải là bản án tử hình, và sau khi giải phẫu cuộc sống vẫn còn dài.”

Bà kể rằng không biết thành viên nào trong FB đã phản ứng nhưng chỗ bà trưng hình trong tài khoản FB đã bị kéo xuống và thay vào đó là hàng chữ cảnh báo “Nội dung bà đưa vào trang FB đã bị gỡ bỏ vì vi phạm nội quy về trách nhiệm và quyền của người tham gia trang mạng xã hội FaceBook.” Lời nhắn còn thêm rằng người chủ tài khoản này nên tự chế khi quyết định cho đăng những bức hình tương tự.

Bà Joanne Jackson gọi đó là một hình thức kiểm duyệt, không hơn không kém và sự việc này đã được nhóm bạn của bà quyết tâm xuống đường làm cho ra lẽ. Những bức hình bị cấm được loan truyền khắp năm châu cùng với những bài viết nghiêng về phía bà Jackson. Bị cấm đoán ở FaceBook, bà Jackson mở tài khoản bên mạng xã hội Twitter và cho tái xuất hiện tất cả những tấm hình bị cho là không phù hợp với chủ trương đường lối của FB.

May mắn cho bà Jackson là bà không phải chữa xạ trị hay hóa trị sau khi giải phẫu và chuyển sang làm giải phẫu tạo hình. Bà viết: “Các chuyên gia phẫu thuật thẩm mỹ đã lấy cơ từ bụng của tôi và đắp lên ngực. Vòng eo của tôi nay thon gọn hơn và vòng ngực đầy đặn hơn.”

Theo trang web http://www.breastcancer.org, năm 2011 người ta phát hiện được thêm ở Hoa Kỳ 230,480 ca ung thu vú có khả năng chạy khắp người (invasive) 57,650 ca ung thư chỉ nằm gọn trong bầu vú (non-invasive) và gần 40,000 phụ nữ tử vong vì căn bệnh này. Trong cùng lúc thì khoảng 2.6 triệu phụ nữ thoát hiểm và lành bệnh. Và cũng đừng quên rằng cứ 1,000 người đàn ông thì một ông bị ung thư nhũ hoa.

Seattle

Một phụ nữ Mỹ ở Seattle, bang Washington vừa thoát hiểm bệnh ung thư vú sau khi cắt bỏ cả hai bên có được quyền tắm hồ tắm công cộng và để ngực trần như phái nam không là vấn đề gây nhức nhối ở thành phố phía bắc Cali. Câu chuyện khởi sự từ hồi tháng Hai vừa qua khi Jodi Jaecks, một vận động viên bơi lội, muốn thử lại khả năng bơi của mình sau một thời gian dài chữa trị ung thư vú, kể cả làm mastectomy. Về giới tính bà Jaecks vẫn là nữ nhưng về ngoại hình thì vong số 1 của bà rất phẳng, chẳng khác nào ngực người nam, sau khi hai bên vú bị cắt bỏ. Thế là khi đến hồ tắm Medgar Evers Pool ở trung tâm Seattle, bà Jaecks, 47 tuổi nói với nhân viên quản lý là bà sẽ bơi topless – không có áo ngực. Mà sự thật là như vậy, sau khi làm mastectomy năm ngoái, vòng số 1 đã được lấy đi chỉ để lại hai vết sẹo dài trên ngực nơi trước đây là hai cái núm. Còn gì nữa đâu để che với chắn, bà nghĩ vậy.

Bà nói với báo The Stranger ở Seatlle rằng “cũng nên lịch sự báo trước cho giới chức phụ trách hồ tắm biết.” Câu trả lời của hồ tắm là “không được bơi topless – cho dù có vú hay không.”

Bài báo cho biết cho dù giải thích cách nào quản lý hồ tắm cũng nhất quyết khẳng định đường lối “nữ phải mặc ít ra là hai mảnh hở rốn, hoặc một mảnh che hết.” Bà Jaecks cho hay bà không làm giải phẫu tạo hình sau khi mổ và rất khó chịu nếu phải mặc áo bơi độn thêm ... đồ giả.

Bộ phận quản lý và điều hành 10 hồ tắm công cộng của bên thành phố, trước sau như một cho rắng bà Jaecks chỉ muốn gây “sốc” và có ý phản kháng:

“Rõ ràng là bà ta muốn phơi bày vết sẹo, xem đó như dấu hiệu của lòng quả cảm và muốn dùng hồ tắm để phát tán thông điệp.”

Nội quy của hồ bơi công cộng ở Seattle liệt kê rõ những điều khoản về quần áo phải mặc khi bơi lội dành cho phái nữ là phải che kín phần trên và khoản dưới. Hồ bơi là nơi gia đình thuộc nhiều sắc dân khác nhau đến giải trí vui chơi nên phải được cảm thấy thoải mái khi đến bơi lội. Theo thành phố nếu bà Jaecks bơi topless sẽ tạo nên một hình ảnh thiếu thân thiện trong không khí gia đình vẫn có từ trước đến nay.

Vấn đề rắc rối, nhiêu khê và khó giải quyết ở chỗ nếu Jaecks là ông Jaecks thì miễn bàn vì ngoại hình như vậy đúng là ông, nhưng khổ nỗi Jaecks lại là nữ cho nên quy định đề ra phải như đinh đóng cột.

Trong cùng lúc chính sách của thành phố lại khác biệt và không cấm khỏa thân, nghĩa là rất cấp tiến. Chẳng hạn hồi mới đây Washington lại cho phép hôn nhân đồng tính. Phòng cảnh sát Seattle cho hay những người tắm hay phơi nắng khỏa thân, đạp xe khỏa thân nhân ngày hội Fremont Solstice Parade đều được tự do hành xử trừ phi có hành động gây sỉ nhục.

Tin sau cùng cho hay thành phố Seattle chuẩn bị mời các cố vấn y tế và luật pháp để  tham khảo, duyệt xét lại và sửa đổi nội quy thiếu uyển chuyển đang được áp dụng.

Tận Dụng

Nếu có phụ nữ không may phải cắt bỏ vòng 1 thì (rất) nhiều người khác lại nỗ lực đi tân trang bằng túi silicon phổ biến hay bịch nước biển. Thế nên vào ngày 12/12/12 vừa qua, một phụ nữ người Colombia bước xuống sân bay Madrid, Tây Ban Nha với bộ ngực đồ sộ - hơi quá khổ mà không ít phụ nữ lại rất thích như vậy. Vì kích cỡ to bất thường nên nhân viên thuế quan đâm nghi và yêu cầu phụ nữ nọ được khám trực tiếp – thay vì chỉ qua máy dò.

Đầu tiên sau khi người nữ 30 tuổi tháo bỏ áo ngực, người ta thấy vết mổ còn mới toanh, sẹo chưa lành và có rỉ máu và đắp thêm lớp băng, theo bản tin mô tả.  Bà giải thích là vừa trải qua một cuộc giải phẫu nâng ngực ở Bogota. Lời giải thích không làm các giới chức sân bay hài lòng và bà được gởi đến một bệnh viện để chuyên viên y tế làm rõ sự việc.

Kết quả cho biết sau khi tháo chỉ, cắt băng, người ta phát hiện ba pounds chất bột trắng được cất dấu bên dưới hai bầu no tròn. Các bác sĩ cho hay thay vì độn túi silicon thì băng nhóm trong đường dây ma túy độn bằng túi đựng chất cocaine. Trị giá thị trường khoảng 150,000 đô.

Tóm tắt, dù có hay không có, quá to hay quá nhỏ, dù khoe hay cất dấu, vòng 1 luôn nằm trong tầm nhắm của thiên hạ.

Tống Quốc Thịnh

Đức Hà

Tống Quốc Thịnh 2010

PHƯỚC HIỆP,  Củ Chi - Trong chuyến đi Nam lần này, tôi muốn ghé thăm Thịnh, cho dù từ Sài Gòn lên đó cũng khá xa, cho dù trời nắng nóng vượt chỉ tiêu - như thường lệ. Lẽ nào ngồi mười mấy tiếng máy bay thì chịu được, lẽ nào ngồi xe ôm vài tiếng đồng hồ lại ngại. Có hai lý do để tôi dứt khoát phải gặp Thịnh: thứ nhất là tôi đã có dịp làm quen với em cách nay gần hai năm trong tình trạng em không mấy khả quan. Em ít nói, hầu như không nói, không chia xẻ bệnh tình của em. Thịnh nằm bất động trên võng mắc chéo qua căn nhà bốn vách tranh khô, gió lộng thổi, tia nắng vàng chiếu thắng từ nóc xuống nền nhà xi-măng lồi lõm. Thi thoảng được mẹ ngưng may kéo đong đưa đôi chút. Dường như em nhếch môi có vẻ muốn cười cám ơn mẹ. Chị Oanh thương con – điều này chắc chắn ngàn triệu phần trăm, còn em có thương mẹ không thì khó biết được. Dạo gặp em, tôi được biết em sắp có em. Chị Đặng Hoàng Oanh cho biết chị đang mang bầu năm tháng. Chị Oanh và chồng anh Tống Văn Hiếu, thợ hồ muốn có mụn con trai khỏe mạnh nối dõi giòng họ Tống. Quả thật lúc đó tôi hơi lo vì rất có nhiều khả năng gia đình này lại có thêm một người con dị dạng.

Tống Quốc Thịnh

Thịnh là trai trưởng, năm đó em lên sáu. Suốt từ ngày sanh bé Thịnh chỉ nằm ngửa, đầu của bé to như trái dưa hấu, trán rất rộng và nhô ra phía trước, tóc thưa thớt, cặp mắt với hai hàng lông mi cong khiến ai nhìn vào không khỏi giật mình khiếp đảm cho hình thù quái dị của bé.

“Trước khi sanh tui có đi khám thai làm siêu âm, bác sĩ nói thai tốt bình thường, không có gì đáng lo,” chị Oanh kể lại.

Nhưng rồi khoảng một tháng sau khi chào đời, đầu bé bắt đầu phồng to. Ngày càng to như trái dưa hấu và mềm như miếng tàu hũ. Vợ chồng anh Hiếu hy vọng - theo lời chẩn đoán của bác sĩ, là sọ não sẽ cứng lại và thu nhỏ trở lại bình thường.

Sự thật không phải như vậy. Đầu bé không nhỏ lại mà chỉ phồng lên, rồi xẹp xuống tùy theo sức khỏe của bé. Danh từ y khoa gọi là não úng thủy (hydrocephalus.)

“Khi nào bị bệnh bỏ ăn thì cái đầu cháu xẹp xuống như bong bóng xì, rồi uống thuốc ăn trở lại thì đầu phồng to lên,” chị mô tả đứa con trai đầu lòng mà hai vợ chồng chị hết sức vui mừng khi chị mang thai, và biết là con trai.

Theo giới chức Việt Nam, Thịnh là một nạn nhân Da Cam, loại hóa chất diệt cỏ khai quang độc hại được quân đội Mỹ sử dựng trong chiến tranh Việt Nam. Tuy nhiên để chứng minh chất Da Cam gây ra dị tật bẩm sinh đòi hỏi những phương tiện khoa học tốn kém và phức tạp.

Đến thăm Thịnh lần này, tôi chỉ gặp chiếc bàn thờ nhỏ bên hông nhà. Bình hoa héo, vài cọng nhang tắt ngúm, chân đèn cầy chỉ thấy sáp đỏ thừa chảy vung vãi, và ngay giữa là tấm hình của Thịnh. Mẹ Oanh nói mới làm 49 ngày cho con cách nay vài ngày. Thật ra ngay từ con lộ chính hỏi thăm ngõ vô nhà ở sâu trong ruộng, tôi đã được nghe lối xóm cho biết “nó chết rồi.” Chị Oanh rươm rướm kể rằng vào một buổi sáng như mọi buổi sáng, chị cho con ăn cháo.

“Nó không chịu ăn. Tui thấy hơi lạ bởi nó không bị nóng sốt hay tiêu chảy.” Thông thường khi nào bịnh trong người nó mới bỏ ăn. Rồi không bao lâu sau, em tắt thở đi về cõi vĩnh hằng, nhẹ nhàng rời khỏi cõi trần mà em chịu khổ đau từ bảy năm liền, kéo theo nỗi bất hạnh cho cả nhà.

Rồi chị Oanh giới thiệu em gái của Thịnh: “Cháu Tống Anh Thư, vừa tròn hai tuổi.”

Anh Thư có nước da trắng như chị, hai mắt to đen lánh, nhưng vẻ mặt thì buồn so. Khi tôi với sang nắm tay thì em khép vào lòng mẹ, như muốn khóc. Tôi đưa em cái cookie, em cầm và đưa ngay vào miệng. Tôi không hiểu làm sao em biết đó là một loại bánh ăn được.

Tống Anh Thư

Chị Oanh và hai con 2012

Anh Thư ra đời trong hoàn cảnh chằng kém gì anh Hai Thịnh. Đầu em to, thật to, mềm nhũn. Cả gia đình anh Hiếu buồn so, lo lắng. Bác sĩ chẩn đoán nói rằng từ từ sọ não sẽ xẹp như bình thường, nói hệt như lần chẩn đoán trước khi chị Oanh đẻ bé Thịnh. Lần trước khi ghé thăm chị, tôi định nói chị nên cai đừng sanh nữa vì nếu thực sự là bị nhiễm chất Da Cam thì có thể kéo dài sang nhiều thế hệ - nghiên cứu của y khoa Mỹ cho biết. Nhưng lúc đó chị nói đang mang bầu thể nên tôi chỉ chúc chị được nhiều may mắn hơn. Và cho tới thời điểm này dường như chị đang gặp may với người con thứ ba. Sọ to bất thường của Anh Thư nhỏ dần, nhỏ dần và cứng. Cả nhà thở phào, bớt ưu lo. Tôi hỏi Thảo: “Con có thương em không?” Tống Điền Thảo trả lời “Dạ có.”

Một điều may nữa cho hộ gia đình họ Tống này là căn nhà tranh khi xưa nay đã là bốn vách gạch – thật ra chỉ xây thêm ba vách còn một bên dựa vào vách nhà ông bà nội sát bên. Bên cạnh tấm phản gỗ vẫn là nơi chị Oanh may gia công, giữa nhà có chiếc tivi nhỏ. Bước ra phia sau thấy có chiếc tủ lạnh, bên trong chỉ mấy khay nhôm làm đá còn khoan thực phẩm hoàn toàn trống trơn. Chị nói:

“Tụi em vay mượn chỗ này chỗ kia, thế chấp căn của ba để mượn ngân hàng mới được căn nhà gạch này.” Chị nói thêm là người chồng nghỉ nhà cả tháng nay mới đi làm lại. Và với món nợ lên đến cả chục triệu, tôi không hiểu, không dám hỏi làm cách nào bằng đồng lương rất khiêm nhường, họ có thể trả hết nợ. Còn phía nhà nước hứa nhiều lần nhưng theo chị Oanh, vẫn chưa hỗ trợ được đồng bạc nào.

Chỉ có điều lần này tôi nói thẳng: “Hai anh chị ráng nuôi hai cháu, và đừng sanh nữa.”

Chị gật đầu. Không vui.

Xem bài “Căn Nhà Tôn, Bốn Trái Tim Vàng” tại đây http://myoneviet.blogspot.com/2010/08/can-nha-ton-bon-trai-tim-vang.html

Helsinki Ui, Tui Tới Nè!

Đức Hà

TURKU, Finland – Helsinki, thủ đô nước Phần Lan vào những ngày đầu thu, lá chưa chuyển vàng, vẫn cố bám chặt cành giữ sắc xanh và nai tùng lộc đâu đó trong rừng phong (birch) đã ngơ ngác chờ lá vàng khô. Thời tiết ở đây rất bất thường theo như người điạ phương cho biết. Nắng đó mưa đó, trời trong sáng đó và cũng âm u ngay tức thì. Thế nhưng ngày tôi đến với Helsinki và Turku – cố đô của Phần Lan, thì thới tiết có khác. Nhiều người nói rằng tại có nắng ấm Cali bay về. Mà sự thực là vậy, trời xanh xanh biếc, lác đác vài bóng mây trắng lững lờ. Sáng sớm gió hiu hiu buốt, trần mây xám xịt rồi nắng vươn lên tỏa hơi ấm chan hòa. Rồi mây đi, gió hạ, ánh nắng chan hòa bắt đầu sưởi ấm lòng người. Rõ ràng là:

“Ngoài kia gió mây về ngàn,

Cỏ cây chợt lên màu nắng

Em qua công viên mắt em ngây tròn
Lung linh nắng thủy tinh vàng
Chợt hồn buồn dâng mênh mang…”

Có khác gì nắng San Jose mà vô tình tôi mang theo. Nhưng có thể là cố tình mang theo, vì được báo trước là tháng Chín thời tiết xứ này hầu như đầy ắp màu xám âm u, thường xuyên mưa, và mặt trời dường như cũng ngại xuống trần. Thế là hành trang mang theo đến Helsinki - ngoài áo lạnh áo ấm găng tay, khăn quàng, mũ ni che tai chuẩn bị cuộc chống trả rét và mướt thì tôi cũng đã cố nhét vào thùng quà gồm giò chả, lạp xường, cá khô, măng khô, bánh trắng mè, mắm ruốc … một chút ánh mặt trời. Nào ai ngờ nắng ấm dư thừa ở Bắc Cali quê tôi, đã mang lại biết bao niềm vui và hưng phấn cho có lẽ cả năm triệu rưỡi cư dân Phần Lan kể cả người bạn vừa mới quen đã nói ngay rằng “Ở đây buồn lắm anh ơi!”

Thiên Nhiên và Sauna

Trong bữa cơm đầu tiên tại xứ lạ quê người với rau muống luộc và măng kho tàu hũ chiên tại tổ ấm của người bạn già – vì lý do gia cảnh phải nhận Turku (viết sao đọc vậy) làm quê hương từ bảy năm nay, tôi được sắp xếp một lịch trình tham quan dày đặc, trong đó có hai mục phải biết, phải xem, phải thưởng thức mới hĩểu được cá tính người Phần Lan: tình yêu thiên nhiên và thú tắm sauna.

Thú thật món thứ nhất, tôi không mặn lắm. Bởi vì thiên nhiên cảnh vật, theo thiển ý ở đâu có thể sánh bằng Yosemite, Grand Canyon, Santa Barbara hay ngay cả rất gần nhà như Half Moon Bay, Santa Cruz… nhưng món thứ hai thì thú vị, cực kì. Trời lành lạnh, đi bộ mỏi rời cẳng chân, cộng thêm với cách biệt giờ giấc khi đêm thành ngày và ngày thành đêm thì khi bước vào phòng xông và ngồi chừng mươi mười lăm phút, con người cũ bỗng nhiên trở thành người mới: sản khoái và iu đời hết biết. Tuy nhiên nét chính của vụ tắm sauna công cộng là phải “tú nuy.” Không truồng cởi coi như vi phạm đến tự ái truyền thống dân tộc của nước chủ nhà.

Thánh Đường Lutheran - Helsinki

Trước tiên là mua vé vào cửa (khoảng 7.50 €) bớt hai tì nếu trên 60. Kế đó là bước vào phòng cởi và phải cởi phăng tất tật những gì trên người. Các bạn cứ yên tâm vì chẳng ai buồn nhìn ai đâu vì hầu hết đều thuộc giai cấp cao niên và tất cả mọi phụ tùng có trên người đều bị sức hút của trái đất nên đều chỉ địa. Cứ như thế cả chục ông – thi thoảng cũng thấy thanh niên, bước vào phòng tắm tập thể, xối sạch bụi thành phố trước khi vào phòng xông ướt (steam) hay xông khô (sauna) hoặc cả hai tùy thích. Có điều khác lạ là có cả các ông bố đưa con trai hay con gái chừng 5-10 tuổi vào tắm chung với mọi người. Và như đã nói ở trên tất cả mọi người đều mặc bộ áo của Adam hay Eva cách nay 2012 năm. Liệu không biết tại nước Phần Lan này có quy định nào cấm những người bỗng dưng thích khoe của quí (exhibitionist) hay người phạm tội tình dục (sex offender) vào chốn này không. Nếu không thì đây đúng là thiên đường cho người có chủ tâm và ý đồ thiếu trong sáng. Chưa hết, chuyện kinh hoàng và thú vị nhất là chuyện ni: trong lúc mươi người nam đang tắm rửa kỳ cọ thì một phụ nữ tóc vàng, nhỡ tuổi đẩy cửa bước vào cùng với xe chứa dụng cụ lau chùi. Người nữ cứ vô tư làm công việc hàng ngày, chùi chùi rửa rửa coi như chốn không người. Thế là lần đầu tiên trong đời tôi được chứng kiến cảnh hoa lạc giữa rừng gươm trần (như nhộng).

Water Closet

Người Phần Lan sử dụng chữ WC để chỉ phòng vệ sinh. Ai muốn giải quyết bầu tâm sự thì cứ nhắm hướng chữ WC mà tiến bước. Cũng may chứ họ dùng chữ của họ thì có Trời mà hiểu. Hầu như tất cả mọi nhà vệ sinh đều tính tiền (0.20€), dù trong siêu thị, shopping mall, nhà hàng, quán ăn và ngay cả trong tiệm McDonald. Thế nên khi chuẩn bị đi Châu Âu, một người bạn - vừa du lịch hè Paris về đã dặn kỹ phải chuẩn bị sẵn nhiều đồng xu trong túi. Và một khi đã vào một trong những phòng này thì dù đứng hay ngồi đều đồng giá như nhau. Bên cạnh cái bồn xả chất thải luôn có thêm một vòi nước để người dùng có thể xịt đâu thì xịt. Thế rồi một hôm đi thăm khu chợ trời tại thủ đô Helsinki, và có phần dư nước nên tôi phải tìm chữ WC công cộng và như thường lệ móc đồng 20 xu bỏ vào khe. Cửa mở. Ung dung bước vào. Đến khi xong thủ tục và bước ra ngoài mới đọc mấy hàng chữ viết bằng tiếng Anh như sau: “Phía bên phải có trả tiền dành cho ai có tiền; phía bên trái miễn phí cho ai cạn tiền. Và một khi vào rồi tối đa chỉ được ở trong đó 20 phút.” Một người Việt định cư ở đây từ hàng chục năm nay giải thích rằng mọi người có tiền hay không có tiền cũng được phục vụ đồng đều như nhau. Tiền thu được sẽ được sử dụng trong công tác duy trì và dọn dẹp vệ sinh.

WC công cộng ở gần tòa nhà – thường làm nơi phát giải thưởng Nobel ở Thụy Điển lại mang sắc thái riêng. Phía bên nam vừa đủ để lọt người vào và đứng giải quyết nước thừa thì miễn phí, phía bên cạnh dành cho mọi giới có bàn ngồi, có giấy có nước rửa tay thì bị chạc tiền. Không biết tại sao Thụy Điển lại phân biệt kẻ đứng, người ngồi trong nhu cầu tối cần thiết đó.

Phần Lan Gốc Việt

Qua giới thiệu và sắp xếp của người bạn già, tôi có cơ hội gặp gỡ và trao đổi với vài người Việt trong khu Varissuo ở Turku và cả ở Helsinki. Mọi người đều an cư lạc nghiệp gần như hội nhập hoàn toàn với xã hội Phần Lan – nếu cái gì hơi quá thì điều chỉnh theo phong tục tập quán Việt. Chẳng hạn như tắm hơi thì trong gia đình tất cả người nam lớn bé tắm riêng và người nữ riêng, không như người bản xứ mọi người trong gia đình đều vào phòng xông cùng lúc. Tôi được gặp một người tự làm tàu hũ để ăn chay từ cả chục năm nay và có con trai út đang học bậc tiến sĩ vật lý; một người khác có bảy con thì ba người – hai nam một nữ, đều tu Thiên Chúa giáo, và một người đang làm phó giáo phận Turku. Một người làm công việc lao động phổ thông đã xin nghỉ sở cả ngày để đi tắm sauna công cộng với tôi và đến chiều còn đãi món lẩu đồ biển hương vị Thái hết ý. Ngay khi gặp anh lần đầu sau câu chào hỏi xã giao, anh đã rót mời ly cô-nhắc Hennessy gọi là “để cho ấm bụng.” Một người nữa lại làm nghề châm cứu. Tôi thắc mắc ngay là tại nước này bảo hiểm y tế 100% thì ai mà đi châm cứu và được giải thích rằng khi nào bệnh nhân hết thuốc chữa thì họ đến châm cứu. Gia đình một đồng hương khác ở thủ đô Helsinki có điểm đặc biệt là cả nhà nói tiếng Phần Lan trôi chảy (tiếng Phần Lan được xếp vào dạng khó học hạng nhì sau tiếng Nhật, tiếng Korea). Trong bữa cơm chiều nhã ý mời khách từ Cali đến, vợ chồng ông khoản đãi món canh chua cá hồi ngon ơi là ngon, chưa kể món thịt kho Tàu với miếng thịt ba rọi béo ngậy ăn với nấm muối chua thay cho dưa cải chua. Chi tiết rất lạ mà tôi được chứng kiến là cả nhà đều dùng đũa và cô con dâu Phần Lan đã nhuộm tóc từ bach kim thành đen để giống với các đầu đen trong gia đình. Chính cô là người dọn bàn, chén bát đũa và rửa sạch úp vào sóng chén trước khi lên phòng riêng kéo đàn vĩ cầm. Cô là trưởng môn violin tại một trường nhạc ở Helsinki.

Gặp gỡ, chuyện trò, vui đùa cùng lúc được chiêu đãi những tô phở, bún bò Huế … với các đồng hương ở nửa vòng trái đất thật là cảm động và chân tình. Không một ai bày tỏ sự lo âu vì đang thất nghiệp. Hệ thống an sinh xã hội Phần Lan đảm bảo nhà ở, thực phẩm, bảo hiểm y tế cho tất cả mọi người trong mọi hoàn cảnh. Vì vậy mức thuế lợi tức rất cao và thuế mua hàng lên đến 9% hoặc thuế VAT hàng mấy chục phần trăm.

Trở Lại USA

Hôm nay viết mấy dòng cuối từ Thung Lũng Hoa Vàng, tôi bỗng nhớ đến câu nói anh bạn trẻ - hiện làm foreman trong công ty hải sản vùng Helsinki, rẳng “Ở đây buồn lắm”. Rất tiếc tôi có thể chia sẻ chút nắng cho quí anh chị ở Phần Lan nhưng cái buồn ở bên đó, dứt khoát không mang về. Mà có mang về Cali đi nữa cũng chẳng ai muốn dùng. Nếu có dịp gặp anh ở San Jose tôi sẽ nói ngay “Ở đây vui lắm anh ạ.” Nếu Cali mang tiếng tốt là nơi “đi dễ khó về” thì Phần Lan – theo tôi là “nơi dễ đi, dể ở nhưng khó sống.”

Kiitos ja näkemiin.

Agent Orange/Dioxin Cleanup Project in Danang

Remarks by Ambassador David Shear at the Opening Ceremony of Historic Agent Orange/Dioxin Cleanup Project in Danang

August 9, 2012

Ladies and gentlemen:

Xin chao.

U.S. Ambassador David Shear

This morning we celebrate a historic milestone for our bilateral relationship.

Today’s ceremony marks the start of a project between Vietnam’s Ministry of National Defense and the U.S. Agency for International Development, USAID, to clean up dioxin contaminated soil and sediment at the airport left from the Vietnam War. Over the next few years, workers will dig up the contaminated soil and sediment and place it in a stockpile, where it will be treated using thermal desorption technology. This process uses high temperatures to break down the dioxin in the contaminated soil and make it safe by Vietnamese and U.S. standards for the many men, women, and children who live and work in this area.

We have worked together closely over many years in a spirit of mutual respect and cooperation to reach this point. With Presidential and Congressional support from Washington, my Embassy has cooperated with the Ministry of Natural Resources and Environment’s Office 33 since its establishment in 1999 to coordinate Vietnam’s policies and programs on Agent Orange. We’ve used annual meetings of the Joint Advisory Committee under the leadership of Office 33 and the U.S. Environmental Protection Agency to seek science-based solutions to complex environmental and health issues related to Agent Orange.

As part of Vietnam’s contribution to the cleanup, the Ministry of National Defense cleared unexploded ordinance from the airport site and will construct a power substation to supply electricity for the remediation process. We also greatly appreciate the strong commitment of other partners, including the Danang People’s Committee and Airport Authorities, to the success of this project.

But it’s not governments doing this alone. The Ford Foundation supported early research to identify dioxin hotspots in Vietnam and contain dioxin contamination at the Airport. With assistance from the U.S. Government, they also worked with Office 33 to craft interim measures to reduce dioxin exposure pending the full-scale, permanent cleanup.

The Bill and Melinda Gates Foundation and Atlantic Philanthropies also financed a $6 million laboratory that provides Vietnam with high-resolution dioxin analysis capability. From 2008 to 2012, three USAID partners -- the East Meets West Foundation, Save the Children, and Vietnam Assistance for the Handicapped -- provided medical, rehabilitation, employment, and educational support for 11,000 people in Danang living with disabilities, regardless of cause.

There’s a lot of expertise present here today to make sure this job gets done right. Our partners will bring the same commitment to health and safety that they have deployed on hundreds of other successful environmental remediation projects around the world. They will help create a safer and cleaner environment for the people who live in this vibrant and rapidly developing area.

Even as we launch this important project, we look forward to doing more. By the end of September, USAID will have started a new health and disability program to support people with disabilities, regardless of cause, in Danang and other locations. We are also preparing for an environmental assessment of the Bien Hoa hotspot in coordination with the Vietnamese Government, UNDP, and other donors.

But for now, let’s simply celebrate the success which brings us together this morning. As Secretary of State Hillary Clinton remarked while visiting Vietnam last October, the dioxin in the ground here is “a legacy of the painful past we share,” but the project we undertake here today, hand-in-hand with the Vietnamese, is “a sign of the hopeful future we are building together.” We are both moving earth and taking the first steps to bury the legacies of our past. I look forward to even more successes to follow.

Xin cam on.